على اصغر شميم
73
ايران در دوره سلطنت قاجار ( فارسي )
دولت انگليس بنابر عهدنامه سرّى كه در سال 1807 ميلادى با تزار روسيه در باب تقسيم ايران به مناطق نفوذ بسته بود ، نمىتوانست علنا عليه آن دولت كه دوستى او را به بهاى يك جنايت سياسى جلب كرده بود ، اقدام كند و به همين جهت افسران انگليسى در اردوى عباس ميرزا در لباس سربازان ايرانى خدمت مىكردند . در همان موقع سفير انگليس روابط مكاتبه را با فرمانده قواى روسيه در قفقازيه برقرار نمود و سعى كرد كه شرايط سنگين فرماندهى قواى روسيه را براى متاركه جنگ و عقد صلح بر فتحعلى شاه تحميل كند و چون آن اوقات فتوحاتى نصيب عباس ميرزا و قواى ايران در قفقازيه گرديد ، وى قرارداد دوستى روس و انگليس را پيش كشيد و افسران انگليسى را از اردوى ايران احضار كرد و فقط كريستى تا پايان جنگهاى دورهى اول ايران و روس در اردوى عباس ميرزا باقى مانده و در جنگ كشته شد . احضار افسران انگليسى از طرف سفير انگليس ، فتحعلى شاه را بار ديگر از كمك و معاضدت بيگانگان مأيوس گردانيد . از طرف ديگر پرداخت مخارج گزاف جنگ براى او كه حتى المقدور از دادن پول به عباس ميرزا خوددارى داشت ، امرى مشكل بود . ناچار با سفير انگليس كه در زمينهى مصالحه با روسيه پيشنهادهاى متوالى و مكرر مىداد موافق شد و ميرزا شفيع صدراعظم ايران نيز با مقاصد سفير همراهى كرد و سرانجام - به شرحى كه خواهد آمد - عهدنامهى گلستان به وساطت و با حضور سر گور اوزلى بين ايران و روسيه منعقد گرديد ( 1228 هجرى مطابق با 1813 ميلادى ) . عهدنامهى گلستان با نيات سياسى و مقاصد استعمارى كاملا مناسب بود ، زيرا - چنانكه مىدانيم - انگلستان هميشه از بسط نفوذ روسيه در آسياى غربى و مركزى بيم داشت و در اواخر سال 1227 كه نيروى ايران به علت جنگهاى ممتد و كمى عده و اختلاف رأى فرماندهان سپاه ، مراكز سوق الجيشى مهمى را در مركز قفقازيه از دست داده و راه براى پيشروى سپاه روسيه به فلات ايران باز شده بود ، عقد پيمان صلح و جلوگيرى از ادامهى جنگ به نفع انگلستان بود و مىتوان گفت كه احضار افسران انگليسى از جبهه جنگ بيشتر براى مأيوس ساختن فتحعلى شاه از پيروزى و وادار كردن او به قبول شرايط غيرمنصفانه صلح بوده است . به اين ترتيب سفير انگليس كه مأموريت داشت به هر صورت از توسعهى جنگ به خاطر حفظ معابر ايران به هند جلوگيرى كند ، حيثيت سياسى و نظامى ايران را در لفافهى دوستى و با نزاكت سياسى فداى اغراض و مطامع استعمارى دولت متبوع خويش ساخت . عهدنامه ايران و انگليس سر گور اوزلى از به دو ورود به تهران براى تأمين منظورهاى سياسى و اقتصادى انگليسى